• Szukaj
• Ogłoszenia
• Księga Gości
• Ponidzie TV
• Katalog Firm
• Dodaj Firmę

• Wiadomości
• Region
• Oświata
• Turystyka
  • Polityka prywatności
• Rozrywka
• Ogłoszenia
• Katalog firm

Niezbednik

• Wazne telefony
• Kino
• Imprezy
• Komunikacja
• Noclegi
• Gastronomia
• Konkursy

Wiadomosci

Egzekucja w drugiej połowie października 1943r. na cmentarzu żydowskim w Busku-Zdroju

Dodane: Marta Data: 2020-10-22 14:34:23 (czytane: 19214)  

W drugiej połowie października 1943 r. na cmentarzu żydowskim w Busku-Zdroju rozstrzelano dwie członkinie Armii Krajowej: Zofię Dytkowską oraz Helenę Żurkiewicz. Wykonawcą egzekucji był Johann Hansel.

Eskalacja egzekucji na cmentarzu żydowskim miała miejsce w latach 1942-1943. Gros ofiar stanowili Żydzi. Ofiarami niemieckich zbrodniach byli również Polacy.

Zofia Dytkowska wraz z mężem - Lucjanem, a także z synami - Julianem, Romanem i Wiesławem oraz córką - Stefanią mieszkała w Busku-Zdroju. W czasie okupacji niemieckiej rodzina Dytkowskich zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Zofia wraz z przyjaciółką - Heleną Żurkiewicz były członkiniami Obwodu ZWZ-AK Busko. W działalność podziemia zaangażował się także Lucjan Dytkowski, który we wrześniu 1939 r. brał udział w walkach. W należącej do Dytkowskich willi "Zacisze" mieścił się punkt kontaktowy.  Przechowywano tamże broń, a także drukowano gazetę konspiracyjną pt. "Reduta". Julian Dytkowski został zaś dowódcą zastępu harcerskiego. Jego członkowie byli uczestnikami tajnego nauczania, pomagali ponadto w prowadzeniu nasłuchu radiowego i kolportażu podziemnych gazetek. W 1940 r. zastęp wszedł w skład Związku Walki Zbrojnej. W lipcu 1943 r. w czasie jednej z akcji bojowych Julian Dytkowski został ranny. W wyniku odniesionych ran zmarł w szpitalu w Kielcach. W działalność konspiracyjną zaangażował się również Wiesław Dytkowski, który przyjął pseudonim "Sławek". Należał do zastępu dowodzonego przez brata, podczas prowadzenia nasłuchów radiowych pełnił wartę, a także rozwoził materiały konspiracyjne.

Zdj. pochodzi z 1943r. Busko Zdrój. "Łazienki" (obecnie Sanatorium "Marconi") - widok zewnętrzny - źródło Narodowe Archiwum Cyfrowe

Według powojennych zeznań Wiesława Dytkowskiego, aresztowania członków jego rodziny nastąpiły 22 lub 23 października 1943 r. Według księgi ewidencyjnej aresztu powiatowego, miały one miejsce 11 października 1943 r. Żandarmeria niemiecka z Buska-Zdroju aresztowała wówczas Lucjana, Zofię, Romana i Wiesława Dytkowskich, a także Helenę Żurkiewicz.

Zofię Dytkowską oraz Helenę Żurkiewicz na przesłuchania doprowadzano do willi "Wersal", gdzie poddawano je brutalnym torturom. Według ewidencji aresztu powiatowego w Busku-Zdroju, kobiety zwolniono z niego 16 października 1943 r. Faktycznie śmierć poniosły w egzekucji dokonanej na cmentarzu żydowskim w Busku-Zdroju. Odbyła się ona w godzinach wieczornych, najprawdopodobniej 16 października 1943 r. Jednym z jej wykonawców był Johann Hansel - funkcjonariusz Policji Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei). Ofiary przywieziono na miejsce kaźni samochodem ciężarowym. W tej samej egzekucji rozstrzelano Ignacego Dziurdę.

 
Zdj. Willa dr. Byrkowskiego - widok współczesny

Po wojnie Wiesław Dytkowski szukał ciała matki, biorąc udział m. in. w ekshumacjach w Lesie Wełeckim koło Buska-Zdroju. Na początku sierpnia 1946 r. odnalazł je na cmentarzu żydowskim:
"Obydwie leżały na twarzach. Matka otrzymała serię strzałów w poprzek pleców, zaś Helena Żurkiewicz miała całkowicie rozbitą głowę. Obydwie poznałem po ubraniu, a ponadto matkę po włosach i uczesaniu oraz po obrączce z monogramem".

Po ekshumacji ciała Zofii Dytkowskiej i Heleny Żurkiewicz przeniesiono na cmentarz parafialny w Busku-Zdroju.
Wiesława Dytkowskiego na przesłuchania doprowadzano z aresztu powiatowego do willi dr. Byrkowskiego. M. in. Hansel poddawał go tamże brutalnym torturom. Podczas nich pytano go o działalność konspiracyjną członków jego rodziny. 30 października 1943 r. wyprowadzono go na al. Mickiewicza:
„Skatowany Sławek szedł ze spuszczoną głową i sądził, że żandarm prowadzi go zapewne na rozstrzelanie. Kiedy znaleźli się przy wejściu do obecnego Liceum Ogólnokształcącego, wówczas Niemieckiego Starostwa, żandarm powiedział do Sławka: »Uciekaj!«. Sławek nie zareagował, żandarm po raz drugi prawie krzyknął: »Uciekaj!«.

Po tym rozkazie Sławek rzucił się na prawo na ul. Boczną i popędził, ile sił w nogach tzw. »Gościńcem« (mniej więcej obecną ul. Kopernika, wówczas były to pola). Kiedy odbiegł około 50 m od żandarma, ten wyciągnął pistolet i krzycząc »Halt!« strzelał w górę”. Dytkowski do końca wojny ukrywał się.

Podobnie jak Wiesława, również i Lucjana Dytkowskiego doprowadzano na przesłuchania do willi dr. Byrkowskiego. Również i jego przesłuchiwał Hansel. Według zeznań Wiesława Dytkowskiego: "Ojcu mojemu przed wysłaniem do obozu Oświęcim powybijał [Hansel] zęby, odbił nerki i płuca".

10 listopada 1943 r. Lucjana Dytkowskiego osadzono w więzieniu w Kielcach. 12 listopada 1943 r. wraz z 361 innymi więźniami z dystryktu radomskiego przybył do KL Auschwitz-Birkenau.  W obozie nadano mu numer 162430. 7 grudnia 1944 r. trafił do KL Buchenwald, gdzie zmarł.

Data aresztowania Romana Dytkowskiego nie jest znana. Jego brat - Wiesław twierdził, że zatrzymanie Romana nastąpiło po jego ucieczce. Według innych relacji, aresztowania 11 października 1943 r. uniknęła jedynie 12 letnia córka Dytkowskich - Stefania. Romana Dytkowskiego wywieziono do podobozu KL Mittelbau-Dora - Nordhausen (Boelcke-Kaserne). Poniósł śmierć na jego terenie 20 lutego 1945 r. Jako rzekomą przyczynę śmierci podano zapalenie jelita grubego.

 
Zdj. Grobowiec rodziny Dytkowskich. Fot. K. Trzeskowska-Kubasik

dr Karolina Trzeskowska-Kubasik- urodzona 26 listopada 1987 r. w Busku Zdroju. Pracownik Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej, członek projektu „Terror okupacyjny na ziemiach polskich w latach 1939-1945” pod przewodnictwem dr. Rafała Leśkiewicza. Absolwentka historii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, doktor nauk humanistycznych w zakresie historii, specjalność historia najnowsza Polski. W latach 2014-2019 pracownik Studium Polski Podziemnej w Londynie. Przez kilka lat pracowała jako nauczyciel historii w jednej z Polskich Szkół Sobotnich w Londynie. Kierownik projektu „Polonijne spotkania z historią najnowszą Polski”, redaktor naczelny „Biuletynu Informacyjnego Studium Polski Podziemnej”. Autorka biografii Tadeusza Żenczykowskiego-Zawadzkiego, publikacji „Zbrodnie okupanta niemieckiego w Lesie Wełeckim k. Buska-Zdroju” oraz listy ofiar terroru okupanta niemieckiego na terenie powiatu buskiego, a także licznych artykułów popularnonaukowych i naukowych publikowanych w prasie krajowej oraz emigracyjnej. Obecnie pracuje nad napisaniem monografii powiatu buskiego w czasie II wojny światowej.

Adres e-mailowy: Karolina.Trzeskowska-Kubasik@ipn.gov.pl, nr tel.: 602 463 740

Komentarze (9)

Nasz patronat

41. Przegląd Plastyki Ponidzie 2026

Malarstwo, grafika, rzeźba i inne formy artystycznej ekspresji ponownie zagoszczą w Buskim Samorządowym Centrum Kultury. Już 23 października odbędzie się wernisaż 41. Przeglądu Plastyki 'Ponidzie 2026', prezentującego twórczość artystów związanych z regionem. Wystawa będzie okazją do poznania dorobku lokalnego środowiska plastycznego.