Eskalacja egzekucji na cmentarzu żydowskim miała miejsce w latach 1942-1943. Gros ofiar stanowili Żydzi. Ofiarami niemieckich zbrodniach byli również Polacy.

Zofia Dytkowska wraz z mężem - Lucjanem, a także z synami - Julianem, Romanem i Wiesławem oraz córką - Stefanią mieszkała w Busku-Zdroju. W czasie okupacji niemieckiej rodzina Dytkowskich zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Zofia wraz z przyjaciółką - Heleną Żurkiewicz były członkiniami Obwodu ZWZ-AK Busko. W działalność podziemia zaangażował się także Lucjan Dytkowski, który we wrześniu 1939 r. brał udział w walkach. W należącej do Dytkowskich willi "Zacisze" mieścił się punkt kontaktowy.  Przechowywano tamże broń, a także drukowano gazetę konspiracyjną pt. "Reduta". Julian Dytkowski został zaś dowódcą zastępu harcerskiego. Jego członkowie byli uczestnikami tajnego nauczania, pomagali ponadto w prowadzeniu nasłuchu radiowego i kolportażu podziemnych gazetek. W 1940 r. zastęp wszedł w skład Związku Walki Zbrojnej. W lipcu 1943 r. w czasie jednej z akcji bojowych Julian Dytkowski został ranny. W wyniku odniesionych ran zmarł w szpitalu w Kielcach. W działalność konspiracyjną zaangażował się również Wiesław Dytkowski, który przyjął pseudonim "Sławek". Należał do zastępu dowodzonego przez brata, podczas prowadzenia nasłuchów radiowych pełnił wartę, a także rozwoził materiały konspiracyjne.

Zdj. pochodzi z 1943r. Busko Zdrój. "Łazienki" (obecnie Sanatorium "Marconi") - widok zewnętrzny - źródło Narodowe Archiwum Cyfrowe

Według powojennych zeznań Wiesława Dytkowskiego, aresztowania członków
jego rodziny nastąpiły 22 lub 23 października 1943 r. Według księgi
ewidencyjnej aresztu powiatowego, miały one miejsce 11 października 1943
r. Żandarmeria niemiecka z Buska-Zdroju aresztowała wówczas Lucjana,
Zofię, Romana i Wiesława Dytkowskich, a także Helenę Żurkiewicz.

Zofię
Dytkowską oraz Helenę Żurkiewicz na przesłuchania doprowadzano do willi
"Wersal", gdzie poddawano je brutalnym torturom. Według ewidencji
aresztu powiatowego w Busku-Zdroju, kobiety zwolniono z niego 16
października 1943 r. Faktycznie śmierć poniosły w egzekucji dokonanej na
cmentarzu żydowskim w Busku-Zdroju. Odbyła się ona w godzinach
wieczornych, najprawdopodobniej 16 października 1943 r. Jednym z jej
wykonawców był Johann Hansel - funkcjonariusz Policji Bezpieczeństwa
(Sicherheitspolizei). Ofiary przywieziono na miejsce kaźni samochodem
ciężarowym. W tej samej egzekucji rozstrzelano Ignacego Dziurdę.

 
Zdj. Willa dr. Byrkowskiego - widok współczesny

Po
wojnie Wiesław Dytkowski szukał ciała matki, biorąc udział m. in. w
ekshumacjach w Lesie Wełeckim koło Buska-Zdroju. Na początku sierpnia
1946 r. odnalazł je na cmentarzu żydowskim:
"Obydwie leżały na
twarzach. Matka otrzymała serię strzałów w poprzek pleców, zaś Helena
Żurkiewicz miała całkowicie rozbitą głowę. Obydwie poznałem po ubraniu, a
ponadto matkę po włosach i uczesaniu oraz po obrączce z monogramem".

Po ekshumacji ciała Zofii Dytkowskiej i Heleny Żurkiewicz przeniesiono na cmentarz parafialny w Busku-Zdroju.
Wiesława
Dytkowskiego na przesłuchania doprowadzano z aresztu powiatowego do
willi dr. Byrkowskiego. M. in. Hansel poddawał go tamże brutalnym
torturom. Podczas nich pytano go o działalność konspiracyjną członków
jego rodziny. 30 października 1943 r. wyprowadzono go na al.
Mickiewicza:
„Skatowany Sławek szedł ze spuszczoną głową i sądził, że
żandarm prowadzi go zapewne na rozstrzelanie. Kiedy znaleźli się przy
wejściu do obecnego Liceum Ogólnokształcącego, wówczas Niemieckiego
Starostwa, żandarm powiedział do Sławka: »Uciekaj!«. Sławek nie
zareagował, żandarm po raz drugi prawie krzyknął: »Uciekaj!«.

Po tym
rozkazie Sławek rzucił się na prawo na ul. Boczną i popędził, ile sił w
nogach tzw. »Gościńcem« (mniej więcej obecną ul. Kopernika, wówczas były
to pola). Kiedy odbiegł około 50 m od żandarma, ten wyciągnął pistolet i
krzycząc »Halt!« strzelał w górę”. Dytkowski do końca wojny ukrywał się.

Podobnie
jak Wiesława, również i Lucjana Dytkowskiego doprowadzano na
przesłuchania do willi dr. Byrkowskiego. Również i jego przesłuchiwał
Hansel. Według zeznań Wiesława Dytkowskiego: "Ojcu mojemu przed
wysłaniem do obozu Oświęcim powybijał [Hansel] zęby, odbił nerki i
płuca".

10 listopada 1943 r. Lucjana Dytkowskiego osadzono w
więzieniu w Kielcach. 12 listopada 1943 r. wraz z 361 innymi więźniami z
dystryktu radomskiego przybył do KL Auschwitz-Birkenau.  W obozie
nadano mu numer 162430. 7 grudnia 1944 r. trafił do KL Buchenwald, gdzie
zmarł.

Data aresztowania Romana Dytkowskiego nie jest znana. Jego
brat - Wiesław twierdził, że zatrzymanie Romana nastąpiło po jego
ucieczce. Według innych relacji, aresztowania 11 października 1943 r.
uniknęła jedynie 12 letnia córka Dytkowskich - Stefania. Romana
Dytkowskiego wywieziono do podobozu KL Mittelbau-Dora - Nordhausen
(Boelcke-Kaserne). Poniósł śmierć na jego terenie 20 lutego 1945 r. Jako
rzekomą przyczynę śmierci podano zapalenie jelita grubego.

 
Zdj. Grobowiec rodziny Dytkowskich. Fot. K. Trzeskowska-Kubasik

dr Karolina Trzeskowska-Kubasik- urodzona 26
listopada 1987 r. w Busku Zdroju. Pracownik Biura Badań Historycznych
Instytutu Pamięci Narodowej, członek projektu „Terror okupacyjny na
ziemiach polskich w latach 1939-1945” pod przewodnictwem dr. Rafała
Leśkiewicza. Absolwentka historii Uniwersytetu Pedagogicznego w
Krakowie, doktor nauk humanistycznych w zakresie historii, specjalność
historia najnowsza Polski. W latach 2014-2019 pracownik Studium Polski
Podziemnej w Londynie. Przez kilka lat pracowała jako nauczyciel
historii w jednej z Polskich Szkół Sobotnich w Londynie. Kierownik
projektu „Polonijne spotkania z historią najnowszą Polski”, redaktor
naczelny „Biuletynu Informacyjnego Studium Polski Podziemnej”. Autorka
biografii Tadeusza Żenczykowskiego-Zawadzkiego, publikacji „Zbrodnie
okupanta niemieckiego w Lesie Wełeckim k. Buska-Zdroju” oraz listy ofiar
terroru okupanta niemieckiego na terenie powiatu buskiego, a także
licznych artykułów popularnonaukowych i naukowych publikowanych w prasie
krajowej oraz emigracyjnej. Obecnie pracuje nad napisaniem monografii
powiatu buskiego w czasie II wojny światowej.