swietokrzyskie.info

Pi徠ek, 14 maja 2021, Do ko鎍a roku 231 dni Imieniny: Bonifacego, Julity, Macieja

Wiadomosci

78 lat temu w getcie warszawskim wybuch這 powstanie

Dodane: Marta Data: 2021-04-19 09:37:48 (czytane: 1391)  Wersja do druku

78 lat temu, 19 kwietnia 1943 r., w getcie warszawskim wybuch這 powstanie. By這 ono najwi瘯szym zbrojnym zrywem 砰d闚 podczas II wojny 鈍iatowej, a tak瞠 pierwszym powstaniem wielkomiejskim w okupowanej Europie.

Warszawskie getto by這 najwi瘯szym spo鈔鏚 za這穎nych przez Niemc闚, a pierwsze koncepcje jego utworzenia Niemcy podj瘭i ju na pocz徠ku listopada 1939 r. Jesieni zacz窸y pojawia si przypadki tyfusu – wtedy rozesz豉 si pog這ska, 瞠 廝鏚貫m tej choroby jest cz窷 miasta najliczniej zamieszkana przez 砰d闚. Na prze這mie zimy i wiosny zacz窸y by widoczne tablice informuj帷e o strefie zagro瞠nia tyfusem, a w marcu 1940 r. Adam Czerniak闚, prezes warszawskiego Judenratu, otrzyma rozkaz zbudowania muru wok馧 „obszaru dotkni皻ego epidemi”, jak Niemcy okre郵ali t cz窷 miasta.

Na mocy zarz康ze gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera z pa寮ziernika 1940 r. nast徙i podzia miasta – na teren getta musia這 przenie嗆 si 138 tys. 砰d闚, a z kolei 113 tys. Polak闚 musia這 ten teren opu軼i. Zamkni璚ie granic getta nast徙i這 w nocy z 15 na 16 listopada 1940 r. – od tego momentu getto sta這 si dzielnic zamkni皻. Przez kolejne miesi帷e granice getta kilkukrotnie zmieniano, najcz窷ciej zmniejszaj帷 jego obszar, a po zako鎍zeniu tzw. Wielkiej Akcji latem 1942 r. teren getta znacznie okrojono.

22 lipca 1942 r. rozpocz窸a si tzw. Wielka Akcja, b璠帷a cz窷ci operacji „Reinhardt”, kt鏎a, zgodnie z wcze郾iejszymi ustaleniami G堯wnego Urz璠u Bezpiecze雟twa Rzeszy, zak豉da豉 fizyczn likwidacj 砰d闚. W ci庵u dw鏂h miesi璚y akcji ok. 300 tys. 砰d闚 wywieziono do obozu zag豉dy w Treblince i tam zg豉dzono. Stanowi這 to 75 proc. ludno軼i getta, a na miejscu zamordowano ok. 10 tys. Na obszarze zmniejszonego getta pozosta這 jedynie 60 tys. os鏏, kt鏎e by造 zatrudnione w przedsi瑿iorstwach produkuj帷ych na potrzeby III Rzeszy lub mieszkaj帷ych w getcie nielegalnie.

Pocz徠kowo 砰dzi nie zdawali sobie sprawy z rzeczywistego celu akcji z lata 1942 r. Propaganda niemiecka m闚i豉 bowiem, 瞠 wywo瞠ni z getta 砰dzi s przesiedlani na tereny rolnicze na wschodzie, aby tam pracowali na rzecz Rzeszy. Bardzo szybko wysz這 jednak na jaw, m.in. dzi瘯i relacjom 篡dowskich uciekinier闚 z obozu w Treblince, 瞠 celem Niemc闚 by豉 ca趾owita eksterminacja 砰d闚.

Jesieni 1942 r. na terenie getta mieszka鎍y zacz瘭i budowa tunele, bunkry i schrony. Wi瘯szo嗆 z nich nie mia豉 ju z逝dze co do niemieckich plan闚 i zdawa豉 sobie spraw, 瞠 ludno嗆 wywo穎na z getta jest mordowana.

安iadomo嗆, 瞠 nazi軼i d捫 do ca趾owitej eksterminacji 砰d闚, wp造n窸a na charakter 篡dowskiego ruchu oporu. „Decyzja o podj璚iu walki zapad豉 w豉郾ie w 1942 r. 砰dzi postanowili, 瞠 trzeba si przeciwstawi temu, co robi Niemcy” – m闚i PAP dr Hanna W璕rzynek, historyk, zast瘼ca dyrektora ds. naukowych i wystawienniczych Muzeum Getta Warszawskiego.

Zobacz

28 lipca 1942 r. w warszawskim getcie utworzono 砰dowsk Organizacj Bojow, kt鏎 15 pa寮ziernika 1942 r. rozszerzono o cz這nk闚 kolejnych ugrupowa politycznych. Za這篡cielami 烙B byli m.in. Icchak Cukierman, Cywia Lubetkin, Marek Edelman, Josef Kap豉n i Mordechaj Tanenbaum. Komendantem 烙B zosta Mordechaj Anielewicz. Organizacja liczy豉 ok. 500 cz這nk闚, nawi您a豉 kontakt z Komend G堯wn AK i planowa豉 stawianie oporu Niemcom w czasie kolejnych akcji wysiedle鎍zych.

W getcie dzia豉 tak瞠 砰dowski Zwi您ek Wojskowy, kt鏎ego cz這nkowie wywodzili si z Betaru, przedwojennego prawicowego ruchu syjonistycznego. O dzia豉lno軼i 班W wiadomo jednak niewiele. Wi瘯szo嗆 bojowc闚 tej formacji poleg豉 w powstaniu w getcie lub wkr鏒ce po nim.

Chocia podejmowane przed wybuchem powstania pr鏏y po陰czenia 烙B i 班W nie powiod造 si, to podczas walk w kwietniu 1943 r. obie organizacje wsp馧pracowa造.

Podstawowym problemem 篡dowskich bojownik闚 by brak broni. Niewielkie dostawy od polskiego podziemia nie wystarcza造, starano si wi璚 r騜nymi sposobami zdobywa bro po tzw. aryjskiej stronie i dostarcza j na teren getta. W podziemnych wytw鏎niach produkowano butelki zapalaj帷e, 瘸r闚ki wype軟ione kwasem siarkowym i granaty. „Nie by to ruch 鈍ietnie zorganizowany z rozbudowanymi strukturami. Musimy te mie 鈍iadomo嗆 tego, 瞠 to Niemcy wyznaczyli dat rozpocz璚ia zrywu. 砰dzi przygotowywali si bowiem do walki w momencie, kiedy Niemcy wkrocz, aby rozpocz望 kolejny etap akcji likwidacyjnej getta. Dok豉dnej daty jednak nie znano – dowiedziano si o niej 18 kwietnia wieczorem dzi瘯i informacjom polskiego podziemia, cho widoczny by ju ruch oddzia堯w niemieckich, kt鏎e sukcesywnie zaczyna造 otacza getto” – m闚i dr Hanna W璕rzynek. „Trudno jest zatem m闚i o planie walk, jaki – przynajmniej w jakim stopniu – by w sierpniu 1944 r.” – dodaje.

Niemcy po raz pierwszy przyst徙ili do ponownej akcji likwidacji getta w styczniu 1943 r. 18 stycznia oddzia造 niemieckie maj帷e deportowa 8 tys. 砰d闚 do obozu zag豉dy w Treblince napotka造 zbrojny op鏎 cz這nk闚 烙B, a po trzech dniach walk Niemcy zrezygnowali z dalszego prowadzenia akcji likwidacyjnej.

Jak zauwa瘸 dr W璕rzynek, „砰dzi zdawali sobie spraw z tego, jaki los czeka ich rodziny i ich samych. Uwa瘸li, 瞠 podj璚ie walki przynosi skutek, tak jak to si sta這 w styczniu. Musimy pami皻a tak瞠 o tym, 瞠 oni nie mieli ju nic do stracenia. W getcie zostali g堯wnie ludzie, kt鏎zy przede wszystkim mieli by wydajn si陰 robocz. Byli to zatem m這dzi ludzie, skorzy do ryzyka. Oni t walk chcieli podj望. Chcieli pom軼i cz這nk闚 swoich rodzin i znajomych, kt鏎zy zgin瘭i kilka miesi璚y wcze郾iej”.

Walki rozpocz窸y si rankiem 19 kwietnia 1943 r., kiedy 850 cz這nk闚 Waffen-SS uzbrojonych w karabiny maszynowe, miotacze p這mieni, dzia趾a, wozy pancerne i czo貪i wkroczy這 na teren getta bram od strony Nalewek. Zostali oni zaatakowani przez 篡dowskich powsta鎍闚, kt鏎zy w pierwszym starciu odnie郵i sukces. Po po逝dniu tego samego dnia liczniejsze i lepiej uzbrojone oddzia造 niemieckie, dowodzone przez wysokiego oficera SS Jrgena Stroopa, ponownie wkroczy造 na teren getta.

W walkach wzi窸o udzia ok. tysi帷a s豉bo uzbrojonych powsta鎍闚. Niemcy przeciwstawili im ponad 2 tys. cz這nk闚 Wehrmachtu, SS oraz pomocniczych oddzia堯w ukrai雟kich i 這tewskich. Przeciwko powsta鎍om u篡te zosta造 pojazdy opancerzone oraz artyleria.

Najci篹sze walki toczy造 si w rejonie ul. Zamenhoffa i Nalewek oraz na pl. Muranowskim. Niemcy systematycznie posuwali si w g陰b getta, a pal帷 i niszcz帷 dom po domu, zmuszali ludno嗆 cywiln do opuszczania bunkr闚 i schron闚.

Podejmowane w ograniczonym zakresie przez polskie podziemie (nieliczne oddzia造 Kedywu, Gwardii Ludowej i Socjalistycznej Organizacji Bojowej) pr鏏y pomocy osamotnionym bojownikom 篡dowskim zako鎍zy造 si niepowodzeniem. 23 kwietnia 烙B skierowa豉 do Polak闚 apel, kolportowany po aryjskiej stronie, w kt鏎ym pisano m.in.: „Polacy, Obywatele, 皋軟ierze Wolno軼i. […] W鈔鏚 dymu po瘸r闚 i kurzu krwi mordowanego getta Warszawy – my wi篥niowie getta, 郵emy wam bratnie serdeczne pozdrowienia. Wiemy, 瞠 w serdecznym b鏊u i 透ach wsp馧czucia, 瞠 z podziwem i trwog o wynik tej walki przygl康acie si wojnie, jak od wielu dni toczymy z okrutnym okupantem. Lecz wiedzcie, 瞠 ka盥y pr鏬 getta, jak dotychczas, tak i nadal b璠zie twierdz, 瞠 mo瞠my wszyscy zgin望 w tej walce, lecz nie poddamy si, 瞠 dyszymy, jak i wy, 膨dz odwetu i kary za wszystkie zbrodnie wsp鏊nego wroga. Toczy si walka o nasz i wasz Wolno嗆”.

Powstanie pomimo apeli rz康u polskiego w Londynie nie wywo豉這 瘸dnych reakcji aliant闚. W prote軼ie przeciwko oboj皻no軼i 鈍iata wobec tragedii narodu 篡dowskiego 12 maja 1943 r. cz這nek Rady Narodowej RP w Londynie Szmul Zygielbojm pope軟i samob鎩stwo.

8 maja Niemcy odkryli i otoczyli ogromny schron przy ul. Mi貫j 18, w kt鏎ym znajdowa這 si kilkuset ludzi, w tym sztab 烙B i ponad 100 篡dowskich bojownik闚. Na wezwanie Niemc闚 cywile wyszli, natomiast wi瘯szo嗆 powsta鎍闚 razem z dow鏚c Mordechajem Anielewiczem pope軟i豉 samob鎩stwo.

Walki pojedynczych grup powsta鎍zych trwa造 jednak dalej, w maju i czerwcu. Dla Niemc闚 symbolicznym aktem „zako鎍zenia misji ostatecznego rozprawienia si z 砰dami Warszawy” by這 wysadzenie w powietrze 16 maja Wielkiej Synagogi przy ul. T這mackie.

Wed逝g raport闚 Stroopa od 20 kwietnia do 16 maja 1943 r. w wykrytych i zlikwidowanych bunkrach znajdowa這 si ponad 56 tys. 砰d闚. Ok. 7 tys. zgin窸o na miejscu w trakcie walk, a 6 tys. na skutek po瘸r闚 czy zaczadzenia. „Podczas walk z getta ca造 czas wyje盥瘸造 transporty do Treblinki. Wi瘯szo嗆 砰d闚 warszawskich – ok. 36 tys. os鏏, jak podaje raport Stroopa – przesiedlono jednak na Lubelszczyzn do oboz闚 pracy w Poniatowej i Trawnikach. Wywieziono tak瞠 maszyny” – m闚i dr W璕rzynek.

Spo鈔鏚 穎軟ierzy 烙B powstanie w getcie prze篡這 kilkudziesi璚iu. Wi瘯szo嗆 z nich jednak nie doczeka豉 ko鎍a wojny – zgin瘭i, walcz帷 w oddzia豉ch partyzanckich, w Powstaniu Warszawskim lub zostali wydani Niemcom. Wojn prze篡li nieliczni, w tym dwaj cz這nkowie dow鏚ztwa 烙B – Icchak Cukierman i Marek Edelman.

Straty niemieckie, wed逝g raport闚 Stroopa, mia造 natomiast wynosi kilkana軼ie zabitych i kilkudziesi璚iu rannych, jednak 廝鏚豉 篡dowskie i polskie podaj, 瞠 by造 one kilkukrotnie wy窺ze.

Po zrywie Niemcy zr闚nali teren getta z ziemi. W raporcie do Heinricha Himmlera Jrgen Stroop napisa: „砰dowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie ju nie istnieje!”.

Wspomniani wcze郾iej przez dr W璕rzynek 砰dzi, kt鏎zy zostali w czasie powstania wywiezieni do oboz闚 w Poniatowej i Trawnikach, pracowali tam do listopada 1943 r. W闚czas w ko鎍z帷ej operacj „Reinhardt” akcji „Do篡nki” wszyscy zostali zamordowani w ci庵u kilku dni. „Tak naprawd dzieje getta warszawskiego nie zako鎍zy造 si w Warszawie w maju, ale na Lubelszczy幡ie w listopadzie 1943 r.” – podsumowuje dr Hanna W璕rzynek.

Anna Kruszy雟ka (PAP)

  • Wiadomo軼i z regionu
  • Aktualno軼i
  • Sport
  • Kultura, rozrywka
  • Polityka

Uwaga: Redakcja nie ponosi odpowiedzialno軼i za tre嗆 komentarzy.

  Komentarze (0)
     

Dodaj komentarz

Imi:
Email:
Tw鎩 komentarz:

HTML = wy
X-code = w

X-Kody:
  • [email]nazwa@domena.pl[/email]
  • [url]www.strona.pl[/url]
  • [b]pogrubiony[/b]
  •  

    Nasz patronat



    Wr鵵 do g鏎y