Niemal całkowicie zapomnianym wątkiem w historiografii polskiej są aresztowania dokonane przez żandarmerię niemiecką z Buska-Zdroju po zakończeniu wesela Stanisława Grzegorczyka i Marii Treć.
Odbyło się ono 18 lipca 1943 r. we wsi Janina położonej na terenie okupacyjnego powiatu buskiego. Janina była wsią, w której tętniło życie konspiracyjne. Na jej terenie działała Armia Krajowa, Bataliony Chłopskie czy Narodowe Siły Zbrojne.
Stanisław Grzegorczyk miał 25 lat, trudnił się rolnictwem. W 1939 r. odbył zasadniczą służbę wojskową. W czasie okupacji niemieckiej zaangażował się w działalność Armii Krajowej. Uroczystość zaślubin miała miejsce o godzinie 16. Wesele odbywało się w domu pana młodego. Nad ranem 19 lipca 1943 r. żandarmi niemieccy z Buska-Zdroju dokonali aresztowań uczestników wesela, którzy wówczas spali na strychu. Przyczyną obławy było najprawdopodobniej doniesienie jednego z mieszkańców wsi – syna tamtejszego gospodarza, który zarówno w okresie przedwojennym, jak i wojennym pracował w straży fabrycznej w Starachowicach. Swoje częste przyjazdy do Janiny maskował handlem tytoniem. Według relacji Wacława Proksy, funkcjonariusza polskiej policji kryminalnej w Busku-Zdroju, miał on rozpoznać wśród gości weselnych dwóch złodziei, którzy pewnej nocy dokonali rabunku kur w gospodarstwie jego ojca. Według zaś Piotra Pawliny, dowódcy oddziału partyzanckiego Batalionów Chłopskich szpicel wskazywał Niemcom osoby działające w podziemiu, załatwiając przy tym osobiste porachunki.
/Fot. pochodzi z 1942 r. Przedstawia budynek niemieckiego Starostwa Powiatowego (w jego piwnicach mieścił się areszt) - źródło Narodowe Archiwum Cyfrowe/
Aresztowania odbyły się nad ranem 19 lipca 1943 r. Ogółem zatrzymano
wówczas piętnaście osób: pana młodego Stanisława Grzegorczyka, jego
brata Zenona, jego stryja Józefa, brata stryjecznego Zygmunta,
kierownika poczty Jana Bródkę, Stanisława Jankowskiego, gajowego Macieja
Górę, Adelę Łęcką, Wincentego Marcińca, Stanisława Cyrańskiego, Jana
Kaweckiego, Józefa Muszyńskiego, Antoniego Trecia, a także muzykantów ze
Zbrodzic: Wincentego Marka i Stanisława Marka. Zatrzymanych
zaprowadzono pod kościół, gdzie trzymano ich pod strażą.
Część gości
weselnych szczęśliwie uniknęła aresztowania. Wśród nich znajdowali się:
drużba Grzegorczyka – Jan Socha oraz Zygmunt Łącki, którym udało ukryć
się w lesie. Józef Segda ostrzeżony zaś przez Leona Grzegorczyka udał
się do wsi Błoniec.
Warto zaznaczyć, że nie były to pierwsze
aresztowania we wsi Janina. 12 kwietnia 1943 r. żandarmeria aresztowała
Stefana Gracę, Jana Janeczka, Andrzeja Piaseckiego, Jana Połetkę oraz
Władysława Wojtachę. Wywieziono ich do obozu koncentracyjnego KL
Auschwitz-Birkenau.
Aresztowanych gości weselnych wywieziono do
stolicy Kreisu - Buska-Zdroju. Przetrzymywano ich w największym areszcie
w miasteczku – areszcie powiatowym. W drodze do Buska-Zdroju zwolniono
gajowego Górę i Adelę Łęcką, zaś Stanisława Marka i Wincentego Marka na
drugi dzień po przywiezieniu do aresztu. Najprawdopodobniej zwolniono z
niego również Wincentego Marcińca.
W środę, 21 lipca 1943 r.
aresztowanych zaprowadzono na podwórze aresztu mieszczącego się w willi
dr. Byrkowskiego. Pytano się wówczas ich o przebieg wesela. Zwolniono
wówczas brata panny młodej - Antoniego Trecia oraz brata pana młodego -
Zenona Grzegorczyka. Pozostałych aresztowanych (Jana Bródkę, Stanisława
Cyrańskiego, Józefa Grzegorczyka, Stanisława Grzegorczyka, Zygmunta
Grzegorczyka, Stanisława Jankowskiego, Jana Kaweckiego, Józefa
Muszyńskiego) rozstrzelano 23 lipca 1943 r. na cmentarzu katolickim w
Busku-Zdroju. Egzekucja odbyła się w godzinach wczesnopopołudniowych,
najprawdopodobniej o godzinie 11, skazańców rozstrzelano serią z
karabinów maszynowych. Według różnych relacji w egzekucji stracono 17
lub 18 osób. Udało ustalić się personalia 14 osób.
Ofiarami egzekucji
byli również Stefan Rejniewicz z Kameduł oraz mieszkańcy wsi Jarząbki:
Jan Banasik oraz Michał, Władysław i Julian Wojtaszkowie. Według ustaleń
p. Marty Feldo-Stanieczek kolejną ofiarą egzekucji był Tadeusz
Hubal-Dobrzański, który w czasie okupacji niemieckiej działał w NSZ. 23
lipca 1943 r. stracono także kobiety, ale ich personaliów nie udało się
ustalić.
W listopadzie 1943 r. mieszkańcy Janiny (Jan Socha, Leon
Grzegorczyk, Zenon Grzegorczyk, Władysław Sikora, Stanisław Treć) udali
się do Buska-Zdroju w celu identyfikacji miejsca kaźni na terenie
cmentarza katolickiego. Na masowy grób natknęli się na głębokości 70-80
cm. Znalezione rzeczy przekazali członkom rodzin ofiar.
Na szpiclu
wykonano wyrok śmierci. Zabito również jego ojca oraz narzeczoną ze
Starachowic, którzy złorzeczyli na całą wieś, wymieniając przy tym
nazwiska osób, które według nich działały w podziemiu. Jesienią 1944 r.
Janina znalazła się w strefie przyfrontowej. Żandarmi urządzili wielką
łapankę, wskutek której zabrano wszystkich mężczyzn zdolnych do pracy.
Około sześćdziesiąt osób zabrano do Bosowic, gdzie mieścił się obóz
pracy przymusowej. Pozostałych wywieziono na roboty przymusowe do III
Rzeszy.
Ofiary egzekucji z 23 lipca 1943 r.:
Banasik Jan – mieszkaniec Jarząbek, sołtys
Bródka Jan – mieszkaniec Janiny, urzędnik pocztowy
Cyrański Stanisław – mieszkaniec Janiny, rolnik
Grzegorczyk Józef - mieszkaniec Janiny, rolnik
Grzegorczyk Stanisław – mieszkaniec Janiny, rolnik
Grzegorczyk Zygmunt – mieszkaniec Wolicy, rolni
Jankowski Stanisław – mieszkaniec Janiny, rolnik
Kawecki Jan – mieszkaniec Janiny, rolnik
Muszyński Józef – mieszkaniec Janiny, rolnik
Rejniewicz Stefan – mieszkaniec Kameduł, robotnik
Wojtaszek Julian – mieszkaniec Jarząbek
Wojtaszek Michał – mieszkaniec Jarząbek
Wojtaszek Władysław – mieszkaniec Jarząbek
(według ustaleń p. Marty Feldo-Stanieczek ofiarą egzekucji był również Tadeusz Hubal-Dobrzański)
dr Karolina Trzeskowska-Kubasik- urodzona 26 listopada 1987 r. w Busku Zdroju. Pracownik Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej, członek projektu „Terror okupacyjny na ziemiach polskich w latach 1939-1945” pod przewodnictwem dr. Rafała Leśkiewicza. Absolwentka historii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, doktor nauk humanistycznych w zakresie historii, specjalność historia najnowsza Polski. W latach 2014-2019 pracownik Studium Polski Podziemnej w Londynie. Przez kilka lat pracowała jako nauczyciel historii w jednej z Polskich Szkół Sobotnich w Londynie. Kierownik projektu „Polonijne spotkania z historią najnowszą Polski”, redaktor naczelny „Biuletynu Informacyjnego Studium Polski Podziemnej”. Autorka biografii Tadeusza Żenczykowskiego-Zawadzkiego, publikacji „Zbrodnie okupanta niemieckiego w Lesie Wełeckim k. Buska-Zdroju” oraz listy ofiar terroru okupanta niemieckiego na terenie powiatu buskiego, a także licznych artykułów popularnonaukowych i naukowych publikowanych w prasie krajowej oraz emigracyjnej. Obecnie pracuje nad napisaniem monografii powiatu buskiego w czasie II wojny światowej.
Adres e-mailowy: Karolina.Trzeskowska-Kubasik@ipn.gov.pl, nr tel.: 602 463 740
